Przejdź do głównej treści

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Pomiń baner

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Okładka promowanie wartości akademickich

Dane oryginału:
Promoting Higher Education Values
A Guide for Discussion
Scholars At Risk 2019, 2020

© Scholars at Risk, Inc., 2020. All rights reserved.
For use or information, contact Scholars at Risk at scholarsatrisk@nyu.edu.

© for the polish translation by Biuro Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ 2022

Wszelkie prawa zastrzeżone. W celu wykorzystania lub uzyskania informacji o polskim tłumaczeniu prosimy o kontakt z Biurem Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ (ombuds.uj.edu.pl), w kwestiach merytorycznych zachęcamy do kontaktu z Scholars at Risk pod adresem scholarsatrisk@nyu.edu.

Tłumaczenie: Cezary Polak
Redakcja merytoryczna: prof. Beata Kowalska, Radosław Nawojski
Skład i opracowanie: Radosław Nawojski 

Zachęcamy do zapoznania się z pełną wersją Przewodnika do dyskusji - "Promowanie wartości akademickich"

 

Pliki do pobrania
pdf
Promowanie wartości akademickich. Przewodnik do dyskusji

Widok zawartości stron Widok zawartości stron

Promowanie wartości akademickich. Przewodnik

Promowanie wartości  akademickich. Przewodnik

Niniejszy przewodnik ma za zadanie usystematyzowanie i ułatwienie dyskusji dotyczącej wartości akademickich i ich szerokiej implementacji. Wychodzimy z założenia, że dobrze funkcjonujące społeczności akademickie mają ogromne znaczenie. Są one bowiem motorem produkcji wiedzy, odkryć, innowacji, rozwoju umiejętności, ochrony kultury i postępu narodowego. Dla prawidłowego funkcjonowania społeczności akademickich konieczne jest osadzenie ich na gruncie fundamentalnych zasad takich jak: sprawiedliwy dostęp, instytucjonalna transparentność, wolność akademicka, autonomia instytucjonalna i odpowiedzialność społeczna.

 W miejscach, gdzie wartości te są respektowane i rozwijane, społeczności akademickie nie tylko zapewniają społeczeństwu dostęp do niezbędnej wiedzy i usług, ale także maksymalizują zdolność jednostek do samodzielnego myślenia i podejmowania kreatywnych działań opartych na wiedzy, mających wpływ nie tylko na życie członków akademii, ale też innych ludzi. Bez tych wartości zarówno oferta szkolnictwa wyższego, jak i pełnione przez nie społeczne, polityczne i kulturalne funkcje ulegają zawężeniu. Próby rozszerzania wspomnianych wartości mogą być przez niektórych postrzegane jako coś destabilizującego; coś, co może wywoływać brutalne ataki, represje, upolitycznienie lub nieusprawiedliwione zewnętrzne naciski na społeczności akademickie. Powoduje to spadek poczucia bezpieczeństwa, a co za tym idzie, także jakości nauczania i badań naukowych. Ponadto, pomijając te brutalne naciski czy represje, dzisiejsze społeczności akademickie znajdują się pod ogromną presją strukturalną i konkurencyjną wynikającą z globalizacji, komercjalizacji, utowarowienia wiedzy, tak zwanych przełomowych technologii i wielu innych. Czynniki te mogą wypierać wspomniane wartości fundamentalne nie z powodu wrogiego nastawienia do nich, ale złożoności ich wdrażania w bardzo zróżnicowanych środowiskach. Szczególnie dotyczy to szkolnictwa wyższego, którego instytucje podejmują międzynarodową współpracę  – począwszy od zwykłych wymian badawczych, a skończywszy na zakładaniu zagranicznych filii. Oferują one z jednej strony wiele interesujących możliwości, z drugiej stanowią jednak wyzwanie dla samych instytucji, uczonych oraz osób studiujących z nimi związanych lub mających do czynienia z instytucjami lub ludźmi z miejsc, w których wartości akademickie nie cieszą się podobnym zrozumieniem lub poszanowaniem. 

Przewodnik ten ma za zadanie wspomóc państwa, instytucje szkolnictwa wyższego, władze uczelni, badaczy i badaczki, kadrę akademicką i osoby studiujące w zmaganiach z tymi wyzwaniami, a także pozwolić im uniknąć dwóch powszechnych pułapek. Pierwszą z nich jest zaniedbanie, czyli tendencja interesariuszy do unikania zmierzenia się ze złożonością, a często także sprzecznością roszczeń dotyczących wartości. Dzieje się tak, gdy wspomniani interesariusze ograniczają się do ogólnych wyrazów wsparcia dla wolności akademickiej i autonomii przy jednoczesnym braku opracowania praktycznych procedur celem ich wdrożenia. Kiedy dochodzi już do incydentów związanych z wartościami – a tak się dzieje  – interesariusze szukają rozwiązań po fakcie, często pod presją czasu lub innych czynników, bez próby osiągnięcia konsensusu czy odwołania się do społecznego lub politycznego kapitału. Przykładem zaniedbania może być zagraniczny program nauczania skupiający naukowców i naukowczynie z dwóch instytucji partnerskich, który jednocześnie nie wspomina o tym, czy zasady wolności akademickiej w równym stopniu odnoszą się do osób z instytucji zagranicznej i rodzimej.

Zaniedbanie prowadzi często do drugiej pułapki, jaką jest nadmierne upraszczanie, kiedy w konfrontacji z problemem dotyczącym wartości przedkłada się jedną z nich ponad inne, osłabiając legitymizację przyjętych rozwiązań. Przykładem nadmiernego uproszczenia może być ruch studencki domagający się sprawiedliwego dostępu do edukacji, który jednocześnie realizuje strategię narażającą fizyczne bezpieczeństwo społeczności akademickiej, wymuszając reakcję ze strony służb bezpieczeństwa, co uderza w instytucjonalną autonomię akademii.

Kiedy dochodzi już do incydentów związanych z wartościami – a tak się dzieje – interesariusze szukają rozwiązań po fakcie, często pod presją czasu lub innych czynników, bez próby osiągnięcia konsensusu czy odwołania się do społecznego lub politycznego kapitału.

W podobnych przypadkach przewodnik ten zachęca do głębszej analizy problemów dotyczących wartości i rozwoju praktyk „rytualizujących”, które pomagają w budowaniu szacunku i zrozumienia. Proponujemy model umożliwiający zgłębianie wielowarstwowej problematyki wartości i zachęcający do rozwoju szerszego repertuaru reakcji na incydenty. Publikacja towarzysząca, w formie dodatku, zawiera przykładowe ćwiczenia i pytania zachęcające do dyskusji. Jest przeznaczona do użytku indywidualnego lub wykorzystania podczas seminariów, warsztatów i innych otwartych lub zamkniętych wydarzeń.

Zaprasza również do współpracy przy tworzeniu szerszego zestawu możliwych działań mających na celu zarówno aktywne rozwijanie kultury wartości i norm postępowania, jak i wspieranie świadomego reagowania na incydenty, gdy już do nich dojdzie.

Przewodnik ten nie proponuje konkretnych odpowiedzi na pytania dotyczące wartości, nie zawiera też ustalonych reakcji na jakikolwiek szczególny przypadek. Stanowi raczej propozycję modelu do analizy sytuacji, który umożliwi budowanie konstruktywnego dialogu na temat wartości i incydentów z nimi związanych. Zachęca również do współpracy przy tworzeniu szerszego zestawu możliwych działań mających na celu zarówno rozwijanie kultury wartości i norm postępowania, jak i wspieranie świadomego reagowania na incydenty, gdy już do nich dojdzie.

Publikacja ta czerpie z rozległego doświadczenia sieci Scholars at Risk (SAR) w zakresie prowadzenia spraw i monitoringu, wsparcia instytucji partnerskich oraz badaczy i badaczek z całego świata, posiłkując się także nieocenionym wkładem członków międzynarodowej grupy konsultacyjnej powołanej przez Scholars at Risk. Należą do niej przedstawiciele i przedstawicielki instytucji akademickich i stowarzyszeń z każdego zakątka świata, w tym wiele osób bezpośrednio zaangażowanych w międzynarodowe programy dotyczące szkolnictwa wyższego. Prezentowane informacje nie muszą odzwierciedlać poglądów żadnego z członków SAR, jej partnerów czy przedstawicieli grupy konsultacyjnej. 

Biuro Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ (BRzPiWA) zaprasza do zgłaszania wszelkich uwag, komentarzy, a w szczególności sugestii zmian możliwych do uwzględnienia w przyszłych wydaniach niniejszego poradnika, zwłaszcza dodatkowych pytań zachęcających do dyskusji, przykładowych sytuacji, ćwiczeń, modelowych zwrotów lub praktyk.

Na rozumienie terminu wartości akademickich przez Scholars at Risk mają wpływ międzynarodowe normy dotyczące praw człowieka, narzędzia opracowane przez UNESCO, a także deklaracje związane ze społeczeństwami obywatelskimi. Wykorzystanie wszystkich tych perspektyw umożliwia wyróżnienie pięciu fundamentalnych wartości: sprawiedliwego dostępu, odpowiedzialności, autonomii instytucjonalnej, wolności akademickiej i odpowiedzialności społecznej.  

Wolność akademicka

Wolność nauczania i dyskusji; wolność prowadzenia badań naukowych, a także upowszechniania i publikowania ich wyników; nieskrępowana wolność wyrażania opinii na temat instytucji akademickich lub systemu szkolnictwa wyższego; wolność od instytucjonalnej cenzury oraz wolność uczestniczenia w profesjonalnych i przedstawicielskich organach akademickich.

Transparentność instytucjonalna

Instytucjonalizacja jasnych i przejrzystych reguł, dzięki którym specjaliści związani ze szkolnictwem wyższym, kadra, osoby studiujące i instytucje państwa i członkowie i członkinie społeczeństwa będą mogli – z należytym szacunkiem dla wolności akademickiej i autonomii instytucjonalnej – ocenić jakość pracy akademickiej.

Autonomia instytucjonalna

Termin ten określa stopień autonomii potrzebny do efektywnego podejmowania decyzji przez instytucje szkolnictwa wyższego i władze uczelni w zakresie standardów pracy naukowej i zarządzania, które jednocześnie pozostają w zgodzie z zasadami sprawiedliwego dostępu, wolności akademickiej, transparentności i społecznej odpowiedzialności.

Odpowiedzialność społeczna

W szkolnictwie wyższym oznacza obowiązek korzystania z wolności i możliwości zapewnianych przez państwo, a także społeczne poszanowanie dla wolności akademickiej i autonomii instytucjonalnej. Działania te muszą brać pod uwagę poszukiwanie i przekazywanie prawdy w sposób odpowiadający standardom etycznym i zawodowym, a także odpowiadanie na współczesne problemy i potrzeby wszystkich członków społeczeństwa.

Sprawiedliwy dostęp

Na uczelniach spoczywa obowiązek zagwarantowania nie tylko sprawiedliwego dostępu do studiów, ale także zapewnienia warunków umożliwiających efektywną i bezpieczną edukację oraz uczestnictwo w życiu naukowym w oparciu o wiedzę i kompetencje, w środowisku wolnym od dyskryminacji ze względu na rasę, płeć, język czy religię, orientację seksualną czy tożsamość płciową, jak również ze względu na różnice ekonomiczne, kulturowe, społeczne czy niepełnosprawność. Udział w edukacji na poziomie uniwersyteckim członkiń i członków społeczności tradycyjnie niedostatecznie reprezentowanych, może zaoferować dostęp do cennej wiedzy, doświadczeń i talentów, wartościowych dla sektora szkolnictwa wyższego i społeczeństwa w ogóle. 

CZY NIE POTRZEBUJEMY DOKŁADNIEJSZYCH DEFINICJI? 

Chociaż konsensus w sprawie ogólnego znaczenia każdej z podstawowych wartości jest ważny, wypracowanie dokładnej definicji jest nie tylko niemożliwe, ale również niezbyt pożądane ze względu na różnorodność systemów edukacji, instytucji czy miejscowych uwarunkowań. Dużo ważniejsze jest zrozumienie powiązań pomiędzy wszystkimi wartościami i stosowanie ich ogólnego znaczenia w dobrej wierze, mając na uwadze warunki każdej z poszczególnych spraw. Zamiast skupienia na pytaniach binarnych (Czy zachowanie X mieści się w ramach wartości Y?), co stwarza ryzyko nadmiernego uproszczenia, zgłębienie powiązań łączących różne wartości wydaje się lepszą drogą do zrozumienia sytuacji (np. „Jaki jest wpływ zachowania X na poszanowanie dla wartości fundamentalnych?”).

CO Z INNYMI, POWIĄZANYMI WARTOŚCIAMI?

Opisane wartości fundamentalne nie są zbiorem skończonym, a raczej zespołem pewnych elementów, z których każdy może implikować kolejne kwestie dotyczące wartości. Przykładowo spójność w badaniach naukowych, kierowaniu i zarządzaniu jest kluczowa dla funkcjonowania szkolnictwa wyższego i powinna być rozumiana jako nieodzowna w obrębie znaczeń odpowiednio: wolności akademickiej, autonomii instytucjonalnej i transparentności. Podobnie ogólne zasady antydyskryminacyjne powinny być postrzegane jako niezbędne w obrębie sprawiedliwego dostępu i odpowiedzialności społecznej.

CZY FUNDAMENTALNE WARTOŚCI AKADEMICKIE SĄ PRAWAMI CZŁOWIEKA?

Duża część kwestii, do których odnoszą się poszczególne wartości fundamentalne, pokrywa się z międzynarodowymi standardami praw człowieka, jednakże niektóre elementy mogą się w większej mierze opierać na stosowaniu dobrych praktyk. Dla przykładu skargi w sprawie naruszenia zasad sprawiedliwego dostępu czy wolności akademickiej mogą zostać uznane za zasadne w myśl obowiązujących regulacji dotyczących ochrony praw człowieka w nawiązaniu do prawa do wolności wyrażania opinii, prawa do edukacji czy prawa do wolności od dyskryminacji z uwagi na wiek, płeć, religię, rasę czy inne przesłanki. Skargi w sprawie naruszenia autonomii instytucjonalnej lub transparentności mogą częściej zależeć od krajowych regulacji prawnych, które zwykle opierają się na dobrych praktykach stosowanych na całym świecie. Niemniej, jeżeli dane zachowanie wkracza również w zakres innych wartości, mogą uruchamiać procedury ochrony praw człowieka, zważywszy na powiązania występujące między wszystkimi pięcioma wartościami. Na przykład decyzja organu państwowego o zamknięciu uczelni z powodu wątpliwości dotyczących budżetu lub zarządzania może nie uruchomić procedur ochrony praw człowieka, które z kolei mogłyby mieć zastosowanie, gdyby rzeczoną uczelnię zamknięto w celu ukarania za pokojowe wyrażanie opinii przez profesorów, naukowczynie lub osoby studiujące.